احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
343
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
كشيدند موزيك سلامتى اعليحضرت شاهنشاهى را بدستور رئيس موزيك از اول مجلس تا موقع مراجعت مشغول بودند و بعد ژنرال قونسولگرى شاهزادگان عظام را تا درب عمارت قونسولخانه مشايعت نموده تمام نظام دولت بهيه سلام دادند تا كالسكه و قزاقان كه احتراما همراه سوار شده بباغ جنت كه بيرون شهر و منزل شاهزاده معظم است تشريف بردند و نيز ژنرال قونسول نطقى مبنى بر اظهار امتنان از تمام حاضرين كه قبول زحمت و محبت نموده بيان كردند . فوق العاده در اين چند روزه ورود باصفهان صاحبمنصبان و افراد نظام باهالى اصفهان و مأمورين و غيره بمهربانى سلوك و رفتار مينمايند . » از قزوين بطهران - با تلفون بوزيرمختار امپراطورى روس در جواب راپورتى كه راجع به استخلاص اسرا بود به من اطلاع دادند كه اعليحضرت امپراطور مانعى در مقابل نظريه من كه استخلاص اسرا باشد نيافته است . نظر به ( 1 ) ارادهء اعليحضرت شاه و حسن ظن و اعتماد شما به من و سپاهيان روس كه از طرف اعليحضرت معظم رياست بر آنها به من واگذار شده ( 2 ) و مساعدت سپهسالار با تمام درخواستهاى من و مناسبات صميمانه شما با من و قشونهاى روس و توجهات حضرت اشرف ( 3 ) و ضمانت حضرت اشرف از طرز رفتار و سلوك آتيه اسرائيكه آزاد خواهند شد ( 4 ) و آلت مطيعى بودهاند در دست رؤساى خارجى خود كه بعضى فرار اختيار كردند و برخى ديگر با اجازه ما به وطن خويش عودت نمودند ( 5 ) و براى تحكيم روابط حسنه خود با روحانيون و حكام و ملت ايران كه پيوسته با قشونهاى روس با كمال مهربانى و ملاطفت رفتار كردهاند تصميم شد كه تمام اسراى فوق الذكر را آزاد كرده با اين اقدام بر ميمنت سال جديد ايران بيفزايم . تصميم فوق خود را بعرض اعليحضرت فرمانده كل رساندم و به حضرت اجل عالى و سپهسالار اعظم هم اطلاع مىدهم . 1300 باراتوف - مورخه 14 مارت روسى تلگراف از قزوين قزوين - حضرت اشرف آقاى سپهسالار اعظم رئيس الوزراى دولت عليه ايران خيلى خوشوقتم كه ميتوانم مژده بشما بدهم كه ميل اعليحضرت همايونى شاهنشاه و درخواست جدى حضرت اشرف در باب آزاد كردن اسراء به نتيجه انجاميده والاحضرت اقدس فرمانفرماى كل قشون سرحدات قفقاز جوابا بعرض بنده اجازه فرمودند بعقيده اينجانب اين مطلب را در باب آزاد كردن اسرائيكه شما خواستيد انجام بدهم چون اولا موافق ميل مبارك اعليحضرت همايونى است و آن اعليحضرت هميشه خيلى التفات و مرحمت فرمودهاند درباره بنده و قشونيكه در تحت رياست بنده هستند ثانيا خود حضرت اشرف به همه خواهش بنده همهطور حاضر هستيد و نهايت درجه با صميم قلب التفات و مرحمت ميفرمائيد درباره بنده و قشون ثالثا كه آن حضرت اشرف مسئوليت به عهده خودشان ميگيرند كه در آتيه اين اسراء كه آزاد ميشوند مطيع و از آنها مطمئن بايد شد رابعا اسراء مثل اسلحه مطيع در دست رؤساى خارجه بودند و اين رؤسا پارهء فرار كردند و پارهء باجازهء خودمان راه داديم كه بيايند به وطن خودشان خامسا چون خيلى متمايل است اين مناسبات دوستانه كه همهجا هستند ما بين روحانيون و اولياى دولت و خود ملت ايران و رياست قشون روسيه محكم و عميق باشد بلكه به همين واسطه من مقرر كردم كه همه اسراء مذكور را آزاد بكنم با آن عمل خيريه سال جديد ايرانى را شروع مينمايم در باب تمام آنچه را كه در فوق ذكر شده خواهش ميكنم بعرض خاكپاى مبارك اعليحضرت همايونى برسانيد . گنرال لوتنات باراتف سهشنبه 23 جمادى الاولى 1334 - 28 مارس 1916 - ترجمه مراسلهء وزيرمختار روس : حضرت اقدس و الا شاهزاده صارم الدوله وزير امور خارجه . والاحضرت اقدس فرمانده كل قواى قفقازيه نظر باقدامات و درخواستهاى سفارت امپراطورى روسيه و همچنين تقاضاى فرمانده قواى اعزاميه ايران و براى استقبال ميل اعليحضرت همايونى شاه كه پيوسته مراحم و الطاف خويش را نسبت به عساكر روس در خاك ايران مبذول فرمودهاند حكم صادر كرده است كه تمام اسراى ايرانى كه بر عليه دولت متبوعهء خويش طغيان نموده و تاكنون در حبس مأمورين نظامى روس توقيف بودهاند مستخلص و آزاد نمايند . اين عفو و اغماض شايان نيز بواسطه مسلك صميمانه و رويه دوستانهء است كه كابينه حضرت اشرف سپهسالار اعظم نسبت بافواج روس اتخاذ كرده و حضرت معظمله ضمانت نمودهاند كه اسراى مزبوره سپس اطاعت كامل باوامر دولت ايران خواهند داشت زيرا اين نكته مسلم گشته است كه اسراى مذكور فقط آلتهاى بلااراده دستهاى محركين خارجى و همدستان دسايس آنان بودهاند و محركين مزبور عدهء فرار اختيار كرده و عده ديگر بوسيله دولت امپراطورى روس از ايران دور و خارج گرديدهاند . بالاخره والاحضرت اقدس گراندوك نيكلا نظر به تمايلات خويش براى استحكام مناسبات صميمانه مودت و دوستى كه در همهجا بين طبقات علمى و اشراف و مأمورين محلى دولت و اهالى مملكت از يك طرف و عساكر مملكت همسايه از طرف ديگر مستقر گرديده است عيد نوروز ايران را مغتنم شمرده و بوسيله اين اقدام شواهد مودت صادقانه و حسن اعتماد را بدولت ايران تائيد نموده است با يك حظ مخصوص و سرشارى مطالب فوق الذكر را به اطلاع حضرت اقدس و الا رسانده خواهشمندم احترامات فائقه و مراتب اخلاصمندى صادقانه اينجانب را قبول فرمايند . محل امضاى وزيرمختار - فن اتر 3 شنبه 23 جمادى الاولى - 28 مارس - ژنرال باراتف رئيس كل قشون روس كه براى حضور در سلام از قزوين بطهران آمده بود روز سهشنبه بحضور همايونى شرفيابى حاصل نموده روز چهارشنبه عصر بقزوين مراجعت كرد . تلگراف شاهزادهء يمين السلطنه حكمران اصفهان به وزارت داخله عينا درج مىشود : عصر جمعه دوازدهم طرف بعد از ظهر چراغعلى خان بختيارى معروف به سردار صولت تقريبا با سيصد و پنجاه نفر اشرار